Vamana Avatar: ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿ ಕೇಳಿ ಮೂರು ಲೋಕವನ್ನೇ ಅಳೆದ ವಾಮನ!

Vamana Avatar: ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ದಶಾವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೇಯದಾದ ವಾಮನ ಅವತಾರವು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣ ಪರಂಪರೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕಥಾನಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಕೇವಲ ದೇವರು ಮತ್ತು ಅಸುರರ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ದಾನಶೀಲತೆ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೇಲಿನ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ಅಪೂರ್ವ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗ. ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಪುಟ್ಟ ವಾಮನನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಅಳೆದ ಕಥೆ ಇಂದಿಗೂ ಭಕ್ತರ ಮನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.

ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಉದಯ:

ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ವಿರೋಚನನ ಪುತ್ರನಾದ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಸುರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮತ್ತು ದಾನಶೀಲತೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದನು. ಗುರು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಯಾಗಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದನು.

ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು. ಅದರ ಅಂಗವಾಗಿ ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದನು.

ಇತ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಪತ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದರು. ದೇವಮಾತೆ ಅದಿತಿಯು ಕಶ್ಯಪ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಪಯೋವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ದೇವತೆಗಳ ಸಂಕಷ್ಟವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ವಿಷ್ಣುವು ಅದಿತಿ ಮತ್ತು ಕಶ್ಯಪರ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಕುಬ್ಜ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಟುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದನು. ಇದೇ ವಾಮನ ಅವತಾರ.

ಯಾಗಶಾಲೆಗೆ ಬಂದ ಪುಟ್ಟ ವಟು:

ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಯಾಗದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೇಳಿದ ದಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಛತ್ರಿ, ಕಮಂಡಲ, ದರ್ಭೆ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧರಿಸಿದ ತೇಜಸ್ವಿ ಬಾಲಕನೊಬ್ಬ ಯಾಗಶಾಲೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು.

ಆತನ ದೈವಿಕ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಮಾರುಹೋದ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ವಾಮನನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಪೂಜಿಸಿ, "ಎಲೈ ಬಾಲಕನೇ, ನಿನಗೆ ಏನು ಬೇಕು ಕೇಳು. ಚಿನ್ನ, ರತ್ನ, ಭೂಮಿ, ಗ್ರಾಮ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಅಥವಾ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಕೇಳಿದರೂ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ" ಎಂದನು.

ಆಗ ವಾಮನನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, "ಮಹಾರಾಜನೇ, ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಆಸೆಯಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ನನ್ನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದರೆ ಸಾಕು" ಎಂದನು.
ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಇಷ್ಟೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಒಡೆಯನ ಬಳಿ ಬಂದು ಇಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಬೇಡಿಕೆ ಇಟ್ಟಿರುವುದೇಕೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೂ ವಾಮನನು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಲಿಯ ವಚನಪಾಲನೆ

ದೈತ್ಯಗುರು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಬಾಲಕ ಸಾಮಾನ್ಯನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂಬುದು ಅರಿವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬಲಿಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ವಿಷ್ಣು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ದಾನ ನೀಡದಂತೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.ಆದರೆ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ನಿರ್ಧಾರ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು.

"ಗುರುದೇವ, ನನ್ನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವೇ ಭಿಕ್ಷುಕನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದು ನನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯ. ದಾನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣವೇ ಹೋದರೂ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನುಡಿದನು.
ಬಲಿ ದಾನದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಲು ಕಮಂಡಲುವಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬಿಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಮಂಡಲುವಿನ ನಳಿಕೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೀರು ಹೊರಬರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಆಗ ವಾಮನನು ದರ್ಭೆಯ ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ನಳಿಕೆಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದಾಗ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಒಂದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗಾಯವಾಯಿತು. ನೀರು ಹೊರಬಂದು ದಾನದ ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.

ವಾಮನನಿಂದ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾದ ಭಗವಂತ! ದಾನದ ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾಮನನ ರೂಪ ಬದಲಾಯಿತು. ಪುಟ್ಟ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ವಾಮನನು ಬೃಹತ್ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ಆವರಿಸಿದನು.

ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ: ತನ್ನ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಭೂಲೋಕವನ್ನು ಅಳೆದನು.

ಎರಡನೇ ಹೆಜ್ಜೆ: ಎರಡನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿದನು. ಆಗ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಗಡಿ ಭೇದಿಸಿ ಹರಿದು ಬಂದ ದಿವ್ಯಜಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ತನ್ನ ಕಮಂಡಲುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇದೇ ಮುಂದೆ ಗಂಗೆಯಾಗಿ ಹರಿಯಿತು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನೂ ಅಳೆದ ಭಗವಂತನು ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು, "ರಾಜನೇ, ನೀನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನೇ ಅಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿಡಲಿ?" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.

ಅಹಂಕಾರ ತ್ಯಜಿಸಿ ಶರಣಾದ ಬಲಿ:

ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಂಡ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಎಂಬ ಅರಿವಾಯಿತು. ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಲ್ಪ ಅಹಂಕಾರವೂ ಕರಗಿಹೋಯಿತು.

ಕೈಮುಗಿದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದ ಬಲಿ:

"ಪ್ರಭು, ನಾನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಇಡೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಳೆದಿದ್ದೀರಿ. ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಇನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ನನ್ನ ಶಿರಸ್ಸು ಮಾತ್ರ. ದಯವಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ನನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಡಿ" ಎಂದು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು.

ಬಲಿಯ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಮೂರನೇ ಪಾದವನ್ನು ಬಲಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಆತನನ್ನು ಸುತಲ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.

ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿಯ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವರ:

ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ, ದಾನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಭಗವಂತನು ಆತನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು.
ಮುಂದಿನ ಸಾವರ್ಣಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೇ ಇಂದ್ರನಾಗುವ ವರ ನೀಡಿದನು. ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸುಖಕರವಾದ ಸುತಲ ಲೋಕದ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು.

ಸುತಲ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯ ಅರಮನೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಕಾವಲುಗಾರನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದನು.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಪಾಡ್ಯಮಿಯಂದು ಬಲಿಗೆ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದನು.
ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಮರುದಿನ ಆಚರಿಸುವ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿಯಂದು ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಆತನ ದಾನಶೀಲತೆ, ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಭಕ್ತಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯ: 

ವಾಮನ ಅವತಾರದ ಕಥೆ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಸಂದೇಶ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ದಾನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದನು. ಭಕ್ತನ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಭಗವಂತನೇ ಆತನ ಅರಮನೆಯ ಕಾವಲುಗಾರನಾಗಿ ನಿಂತನು ಎಂಬುದು ಈ ಕಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಸಂದೇಶ.

ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿ ಕೇಳಿದ ವಾಮನನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನಾದ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಭಗವಂತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನೇ ತನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ಪಡೆದ. ಇದೇ ವಾಮನ ಅವತಾರದ ಮಹಿಮೆ, ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂದೇಶ.